Daha İyi Kararlar Vermenin Zihinsel Araçları

Hayatının şeklini büyük anlar değil, birkaç büyük karar belirler. Hangi işi kabul edeceğin, nereye taşınacağın, kiminle yol yürüyeceğin, o birikimi neye yatıracağın... Ama çoğumuz bu kararları, aslında bir yöntemimiz olmadığını fark etmeden veririz: içimize doğana güveniriz, en yüksek sesle konuşan korkuyu dinleriz ya da kararı erteleye erteleye zamanın bizim yerimize seçmesine izin veririz.

İyi haber şu: iyi karar vermek bir zekâ meselesi değil, bir yöntem meselesidir. Çok zeki insanlar berbat kararlar verir, sıradan insanlar birkaç basit zihinsel aracı öğrendiğinde şaşırtıcı derecede isabetli seçimler yapar. Bu araçlar sezgiyi susturmaz; sezginin gözünden kaçırdığı kör noktaları görünür kılar. Aşağıda, hem şirket kurullarında hem de mutfak masasında işe yarayan altı tanesini tek tek açıyoruz.

1. Tersten düşün: felaketi davet etme, elerek başla

Çoğumuz karar verirken "nasıl başarılı olurum?" diye sorarız. Tersine çevirme (inversion) aracı bunu baş aşağı çevirir: "Bu işi kesin batırmak isteseydim ne yapardım?" Sonra o listedeki her şeyden özenle kaçınırsın. Bir hedefe ulaşmayı garantilemek zordur; ama onu mahvedecek şeyleri bilip elemek çok daha kolaydır.

Diyelim yeni bir işe geçmeyi düşünüyorsun. "Bu geçişi kesin pişmanlığa çevirmenin yolu ne?" diye sor: patronu tanımadan imzalamak, maaşı net konuşmamak, ekibiyle hiç görüşmemek, sadece unvana bakmak. İşte kaçınman gereken tam liste karşında. Ünlü matematikçi Carl Jacobi'ye atfedilen o söz bunu özetler: "Tersine çevir, her zaman tersine çevir." Bir problemi çözemiyorsan, tersini sor.

2. İkinci-derece düşün: "ve sonra ne olur?"

Zayıf kararların çoğu, sonucun ilk adımında durup düşünmeyi bırakmaktan doğar. Birinci-derece düşünce şunu sorar: "Bunu yaparsam hemen ne olur?" İkinci-derece düşünce ise devam eder: "...ve sonra ne olur? Ve ondan sonra?" İlk adımda tatlı görünen kararların çoğu, ikinci ve üçüncü adımda acılaşır.

Kredi kartıyla yapılan o "bugün mutlu et beni" alışverişi birinci-derecede keyiflidir; ikinci-derecede taksit, üçüncü-derecede aylarca süren bütçe stresidir. Tersi de doğru: spora gitmek birinci-derecede yorgunluktur ama ikinci-derecede enerji, üçüncü-derecede sağlıklı bir bedendir. İyi karar veren insanlar geleceği daha net gördükleri için değil, sadece bir adım daha ileriye bakmayı alışkanlık haline getirdikleri için öndedir. Bu, para psikolojisi alanının da temel dersidir: bugünün rahatını değil, yarının seni kazanmaya oynamak.

3. Fırsat maliyetini hesaba kat: her "evet" bir "hayır"dır

Bir seçimin gerçek bedeli, harcadığın para ya da zaman değildir. Gerçek bedeli, o seçim yüzünden yapamadığın en iyi başka şeydir. Ekonomistler buna fırsat maliyeti der. Bir Cumartesi'yi mesai yaparak geçirmenin bedeli o günün ücreti değil; aynı gün çocuğunla geçirebileceğin ya da dinlenerek kazanabileceğin şeydir.

Karar verirken "buna değer mi?" diye sorma; "bunun yerine ne yapabilirdim, o daha mı değerli?" diye sor. İki soru çok farklı cevaplar üretir. Bu araç özellikle "fena değil" görünen seçenekleri elemekte güçlüdür — çünkü hayatta bizi asıl yoran kötü seçimler değil, daha iyisi varken kabul ettiğimiz vasat seçimlerdir.

• Zaman da paradır: "ucuz" ama saatlerini yiyen bir çözüm, çoğu zaman pahalı ama hızlı olandan daha maliyetlidir.
• Görünmeyen alternatif: her satın aldığın şeyi "bu parayla başka ne alabilirdim?" filtresinden geçir.
• Evet'in bedeli: yeni bir sorumluluğa evet demeden önce, ondan çalacağı zamanı hangi işinden keseceğini bul.

4. Kapının yönünü belirle: geri alınabilir mi, alınamaz mı?

Bütün kararlar aynı ağırlıkta değildir, ama biz çoğunu aynı ciddiyetle taşırız. Jeff Bezos bunu ikiye ayırır: tek yön kapılar ve çift yön kapılar. Çift yön kapılar geri alınabilir kararlardır — içeri girip beğenmezsen çıkar, kapıyı kapatırsın. Tek yön kapılar ise geri dönüşü olmayan, ağır sonuçlu kararlardır.

Hata şu: insanlar çift yön kapıları, tek yön kapıymış gibi aylarca düşünür ve dünya kadar zaman kaybeder. Oysa bir restoranı denemek, bir kursa yazılmak, bir kıyafeti almak çift yön kapıdır — beğenmezsen kolayca dönersin, o yüzden hızlı karar ver. Ama şehir değiştirmek, bir evi satın almak, bir işten istifa edip başkasına geçmek tek yön kapıya daha yakındır; bunlar yavaş ve dikkatli düşünmeyi hak eder.

5. Pre-mortem yap: kararın çoktan battığını hayal et

Post-mortem, bir şey battıktan sonra "ne oldu?" diye bakmaktır. Pre-mortem ise tam tersini yapar ve kararı vermeden önce zamanda ileri atlar: "Bir yıl geçti ve bu karar tam bir felakete dönüştü. Ne oldu da böyle oldu?" Bu tek soru, iyimserliğin gizlediği riskleri sihirli biçimde görünür kılar.

İnsan zihni bir plana bağlandığında onun iyi yanlarını görür, kör noktalarını görmez. Pre-mortem bu körlüğü kırar; çünkü "başarısız olabilir mi?" sorusunu değil, "başarısız oldu — nedenini anlat" görevini verir. İkincisine beynin çok daha dürüst cevaplar üretir. Bir işe girmeden, bir yatırıma girmeden, hatta büyük bir tartışmaya girmeden önce bu küçük zihinsel yolculuğu yapmak, önüne çıkacak tümseklerin yarısını baştan görmeni sağlar.

1. 1Kararı verdiğini ve bir yıl geçtiğini hayal et; sonuç tam bir başarısızlık.
2. 2"Neden battı?" diye sor ve aklına gelen tüm sebepleri hiç sansürlemeden yaz.
3. 3En olası iki-üç sebebi seç; bunlar kararının gerçek riskleridir.
4. 4Her risk için şimdiden alacağın küçük bir önlem belirle ve kararını ona göre güncelle.

6. "Yeterince iyi"yi seç: mükemmeli kovalama tuzağı

Karar bilimci Herbert Simon iki tip insan tanımlar. Maksimize edenler her seçimde mümkün olan en iyiyi ararlar: on kahve makinesini karşılaştırır, kırk yorumu okur, yine de "acaba daha iyisi var mıydı?" diye kıvranırlar. Tatmin olanlar (satisficers) ise kriterlerini önceden belirler, o çıtayı geçen ilk seçeneği alır ve rahatça devam eder.

Bu iki tipi inceleyen sonraki araştırmalar (özellikle psikolog Barry Schwartz'ın Seçim Paradoksu çizgisinde) tuhaf ama net bir sonuç gösterir: maksimize edenler nesnel olarak biraz daha iyi seçimler yapabilir, ama seçimlerinden çok daha az memnun olur — çünkü zihinleri terk ettikleri alternatiflerle meşguldür. Küçük kararlarda mükemmeli aramak, hem zamanının hem de huzurunun düşmanıdır. Hayatın büyük çoğunluğu için "yeterince iyi", "mükemmel"i döver. Kriterini baştan belirle, onu geçen ilk iyi seçeneği al ve geri dönüp bakma. Enerjini gerçekten hayatını değiştirecek o bir-iki büyük karara sakla.

Karar bir yetenek değil, geliştirilebilir bir alışkanlıktır

Bu altı araç aslında tek bir şeyi öğretir: karar anında hemen cevaba atlamak yerine, önce doğru soruyu sormak. "Bunu nasıl batırırım?", "Ve sonra ne olur?", "Bunun yerine ne yapabilirdim?", "Bu kapı geri dönülür mü?", "Bir yıl sonra neden pişman olurum?", "Yeterince iyi olan hangisi?" Bu sorular sana geleceği göstermez ama körlüğünü azaltır — ki iyi kararın sırrı budur.

Ve unutma: iyi karar vermek, iyi liderlerin de en ayırt edici alışkanlığıdır. İyi liderler nasıl düşünür yazısında gördüğümüz gibi, belirsizlikte net karar verebilmek doğuştan gelen bir yetenek değil, tekrarla güçlenen bir kastır. Bu araçları küçük seçimlerde denedikçe — bugün hangi kahveyi alacağından, bu hafta sonu nereye gideceğine — büyük kararlar geldiğinde zihnin çoktan hazır olur.